Bezpieczeństwo: Zarządzanie 
ryzykiem

Jak korzystać ze standardów bezpieczeństwa funkcjonalnego ISO?
W artykule przedstawiono zarys i metody wdrażania norm bezpieczeństwa funkcjonalnego ISO dla standardowych  maszyn.

Wielu inżynierów bezpieczeństwa jest przytłoczonych ogromną liczbą standardów bezpieczeństwa. Odpowiednie wskazówki mogą pomóc w określeniu właściwego standardu ISO dla danego projektu i w takim wdrożeniu jego zapisów, aby uzyskać określony poziom bezpieczeństwa. Standardy bezpieczeństwa funkcjonalnego ISO składają się z trzypoziomowej struktury zawierającej standardy typu A, B i C, określające wymagania dla maszyn różnego typu. Kluczowe jest zrozumienie zakresu każdego typu.
Standardy typu A to podstawowe normy bezpieczeństwa dotyczące każdej maszyny. Wykorzystują podstawowe koncepcje projektów maszyn i zawierają ogólne wytyczne. ISO 12100 (Bezpieczeństwo maszyn – Ogólne zasady projektowania – Ocena ryzyka i zmniejszanie ryzyka) to przykład standardu typu A, w którym opisano proces oceny ryzyka odpowiedni dla większości maszyn.
Standardy typu B dzielą się na dwie kategorie: B1 i B2. Standardy B1 definiują określony aspekt bezpieczeństwa, natomiast standardy B2 definiują określony typ zabezpieczenia. Na przykład ISO 13849-1 (Elementy systemów sterowania związane z bezpieczeństwem) to standard typu B1, który zawiera wskazówki do projektowania elementów systemów sterowania odpowiedzialnych za bezpieczeństwo. Określa on charakterystykę każdego zabezpieczenia. ISO 62061 jest standardem B1, będącym alternatywą dla ISO 13849-1 bazującego na poziomie nienaruszalności bezpieczeństwa (SIL). ISO 13850 i ISO 1351 to standardy B2, w których opisano cechy charakterystyczne odpowiednio: urządzeń zatrzymania awaryjnego i urządzeń obsługiwanych oburącz.
Standardy typu C, będące najbardziej precyzyjnymi standardami, definiują najbardziej rygorystyczne wymagania dla urządzeń określonego typu. ISO 10218-1 dotyczy przemysłowych robotów, natomiast EN692 dotyczy mechanicznych pras, a EN693 ich hydraulicznych odpowiedników. Do określania wymagań, które muszą spełnić nowe maszyny, inżynierowie bezpieczeństwa powinni, jeśli to możliwe, stosować standardy typu C.
Żaden standard nie określa w pełni wymagań dla danej aplikacji bezpieczeństwa funkcjonalnego. Każdy standard bezpieczeństwa funkcjonalnego ISO zawiera sekcję powołań normatywnych, których znajomość może być pomocna w uzyskaniu kompletnego obrazu sytuacji.
Inżynierowe bezpieczeństwa powinni zapoznać się (co najmniej) z pięcioma standardami: ISO 12100, ISO 13849, ISO 62061, ISO 61508 i ISO 60204. Określają one minimalne wymagania dla każdego etapu cyklu życia bezpieczeństwa funkcjonalnego (rys. 1)
zdefiniowanego w ISO 61508 i 62061, włącznie z oceną niebezpieczeństwa i ryzyka oraz projektowaniem, sprawdzaniem, instalowaniem i testowaniem.
Każdy tytuł standardu ISO stanowi informację o treści, a alfanumeryczne oznaczenie określa numer, datę i miejsce wprowadzenia standardu. Wybieramy najnowszy standard obowiązujący na danym obszarze. Przykład: BS EN ISO 12010:2010 (Bezpieczeństwo maszyn – Ogólne zasady projektowania –Ocena ryzyka i zmniejszanie ryzyka). Tytuł sugeruje, że standardzawiera ogólne zasady, jest to więc pewnie typ A. Tytuł informuje bezpośrednio, że w standardzie określono ogólne wskazówki i metody oceny ryzyka. Alfanumeryczne oznaczenie wskazuje autora (ISO), numer referencyjny (12100), Europę (EN), Wielką Brytanię (BS) i datę przyjęcia (2010). Inżynier bezpieczeństwa może sprawdzić, że jest to najnowszy standard typu A, udostępniający model oceny ryzyka i środki zaradcze dla maszyn w Wielkiej Brytanii. Standardy bezpieczeństwa funkcjonalnego ISO mają spójny format, który ułatwia użytkownikowi przeglądanie różnych fragmentów i odszukiwanie referencji. Każdy standard bezpieczeństwa funkcjonalnego ISO ma:
● 
Zakres – punkt wyjścia, w którym opisano zakres stosowania standardu niezależnie od jego typu. Przeskanuj zakres, aby określić, czy dany standard odpowiada Twojej aplikacji. Pamiętaj, że w przypadku standardów typu A i B może również istnieć bardziej odpowiedni standard typu C (zależnie od typu maszyn). Zapoznanie się z zakresem różnego rodzaju standardów pomaga szybko wytypować najbardziej odpowiednie z nich.
● 
Powołania normatywne – są zwykle kontynuacją zakresu i stanowią odwołania do innych standardów, zapewniających lepsze zrozumienie wymaganych czynności i dokumentacji.
Terminy i definicje – zajrzyj do terminów i definicji, aby poznać znaczenie wyrazów i fraz często używanych w standardzie. Definicje pomagają w zrozumieniu tekstu i intencji autorów.
Treść główna – treść główna zawiera zasady, które należy stosować, wdrażając standard. Używa się języka normatywnego z dużą liczbą słów, takich jak powinno się, można, należy, aby wskazać wymagane elementy, dopuszczalne działania i stwierdzenia możliwości. Spełnienie standardu wymaga zgodności z całą jego zawartością. Dzięki umieszczanym w standardach tabelom i diagramom łatwiej zrozumieć jego treść i poznać relację z powołaniami normatywnymi. Rysunki 1, 2 i 3 standardu ISO 13849-1 przedstawiają relację ISO12100 oraz ISO 13849-1,
aby pomóc użytkownikom w wykorzystywaniu standardu oceny ryzyka (12100) podczas projektowania elementów systemów sterowania związanych z bezpieczeństwem, określonych w ISO 13849-1.
Aneks – dodatkowe informacje pomagające w zrozumieniu standardu. W treści głównej wykorzystuje się język normatywny, natomiast w aneksie stosuje się język opisowy w celu uzyskania bardziej praktycznego opisu wykorzystania standardu. W ISO 13849-1 w aneksie A
zawarto przykłady pokrycia diagnostycznego, a w aneksie F – proces określania uszkodzeń spowodowanych wspólną awarią. Oba aneksy opisują krytyczne elementy oceny zapewnianego poziomu bezpieczeństwa.

Bill Stone jest ekspertem bezpieczeństwa maszynowego w Rockwell Automation oraz inżynierem bezpieczeństwa funkcjonalnego (TÜV Rheinland).